Futbolda VAR’ı Kim Buldu? Teknolojinin Ardındaki Toplumsal Hikâye
Bir futbol maçını izlerken hakemin verdiği bir karara öfkelendiğimiz, “Bu pozisyonu nasıl görmedi?” diye düşündüğümüz olmuştur. Bazen de aynı pozisyonun tekrarını ekranda izleyip hakeme hak veririz. Tam burada VAR devreye girer. Fakat “Futbolda VAR’ı kim buldu?” sorusu, yalnızca bir teknolojinin mucidini aramakla sınırlı değildir. Çünkü VAR, aslında futbolun toplumsal adalet, otorite, güven ve eşitsizlik anlayışımızla kurduğu ilişkinin de bir parçasıdır.
VAR Nedir ve Kim Buldu?
Futbolda varı kim buldu üzerine hazırlanmış bu rehberde Kilichalibranda olarak işin özünü net biçimde aktarıyoruz.
VAR, “Video Assistant Referee”, yani Video Yardımcı Hakem anlamına gelir. Hakemin sahadaki kararlarının, stadyumdaki kamera görüntüleri üzerinden başka hakemler tarafından incelenmesini sağlayan bir karar destek sistemidir. Gol, penaltı, doğrudan kırmızı kart ve yanlış oyuncuya kart gösterilmesi gibi kritik durumlarda kullanılır. KNVB
Ancak VAR’ın tek bir “mucidi” yoktur. Sistemin modern biçiminin temelleri, Hollanda Futbol Federasyonu’nun (KNVB) 2010’ların başında yürüttüğü “Arbitrage 2.0” projesine dayanır. Gijs de Jong, Mike van der Roest ve Raymond van Meenen gibi isimler bu sürecin geliştirilmesinde önemli rol oynadı. KNVB, FIFA ve IFAB’ın onayıyla deneyleri genişletti; 2016’da FIFA’nın ilk resmî VAR testleri yapıldı ve 2018’de VAR, futbol oyun kurallarına resmen dahil edildi. KNVB+1
Dolayısıyla daha doğru soru şudur: VAR’ı kim icat etti? Tek bir kişi değil; hakemler, federasyonlar, teknoloji uzmanları ve futbol kurumlarının birlikte şekillendirdiği kolektif bir yenilikten söz ediyoruz.
VAR’ın Sosyolojik Anlamı: Hata Yapan İnsan ve “Kusursuz” Sistem
İnsan kararından teknolojik karara
VAR’ın ortaya çıkışında temel bir varsayım bulunuyor: İnsan sınırlıdır. Hakem aynı anda onlarca oyuncuyu, topu, temasları ve oyunun akışını izlemek zorundadır. Kamera ise pozisyonu tekrar tekrar gösterebilir.
Bu nedenle VAR, yalnızca “teknoloji futbolu değiştirdi” hikâyesi değildir. Aynı zamanda modern toplumların belirsizliği azaltma arzusunun futboldaki karşılığıdır. Sosyolog Yağmur Nuhrat’ın çalışması, VAR’ın adalet anlayışının görsel doğruluk üzerine kurulduğuna dikkat çekiyor: Daha fazla görüntünün daha doğru ve dolayısıyla daha adil karar üreteceği varsayılıyor. Taylor & Francis Online
Fakat burada önemli bir paradoks var: Görüntü bize ne olduğunu gösterebilir; ne yapılması gerektiğini her zaman söylemez.
Güç ilişkileri ve hakemin otoritesi
VAR, sahadaki hakemin otoritesini ortadan kaldırmadı. Son karar hâlâ saha hakemine ait. Ancak hakem artık yalnız değildir; kulaklığında başka hakemler, önünde ekranlar ve arkasında kurumsal protokoller vardır. KNVB
Bu durum otoritenin biçimini değiştirir. Eskiden tartışma çoğunlukla “Hakem ne gördü?” sorusuyken bugün “VAR ne gördü, neden çağırmadı, hakem neden izledi?” sorularını soruyoruz. 2026 tarihli bir araştırma da VAR kararlarının hakem ile video hakemi arasında gerçek zamanlı bir müzakere süreci olduğunu, kararın yalnızca teknoloji tarafından otomatik biçimde üretilmediğini gösteriyor. Araştırmacılar Türkiye Futbol Federasyonu’nun 2024-25 sezonunda yayımladığı 107 VAR kaydını incelemiş. Sage Journals
Cinsiyet Rolleri ve VAR’ın Görünmeyen Eşitsizliği
VAR’ı tarafsız bir teknoloji olarak düşünmek kolaydır. Ancak teknolojinin kendisi toplumsal koşullardan bağımsız değildir.
2025’te yayımlanan bir saha araştırması, Norveçli elit hakemlerin VAR eğitim süreçlerini inceleyerek teknolojinin kadın ve erkek hakemleri aynı biçimde etkilemediğini ortaya koydu. Araştırmaya göre VAR’ın gerektirdiği ek iş yükü ve mevcut terfi sistemi kadın hakemlerin önündeki bazı engelleri artırabiliyor. Erkek elit futbolunun daha prestijli kabul edilmesi de bu yapıyı güçlendiriyor. Sage Journals
Daha geniş bir literatür taramasında ise VAR araştırmalarının büyük ölçüde erkek futboluna odaklandığı görülüyor. İncelenen hakemlik çalışmalarındaki 1.901 katılımcının yalnızca 228’i kadın hakemlerden oluşuyordu. Bu, teknolojik adalet tartışmasının bile toplumsal bir cinsiyet açığı taşıyabileceğini gösteriyor. Taylor & Francis Online
VAR Gerçekten Daha Adil mi?
Burada sosyolojik açıdan en ilginç soru ortaya çıkıyor. VAR hataları azaltıyor olabilir; fakat toplumsal adalet yalnızca hata sayısını azaltmak mıdır?
Brezilya Birinci Ligi’nde 2016-2021 arasındaki 2.279 maçı inceleyen bir çalışma, VAR sonrasında hakem yanlılığının azaldığına ancak tamamen ortadan kalkmadığına işaret etti. PLOS
Daha geniş kapsamlı 2025 tarihli bir araştırma ise 26 ülkedeki 41 ligi ve 2013-2024 dönemini inceleyerek VAR’ın ev sahibi takım lehine hakem yanlılığını azaltıp azaltmadığını nedensel yöntemlerle araştırdı. Sage Journals
Türkiye açısından da mesele oldukça tanıdık. Süper Lig üzerine yapılan araştırmalar, VAR döneminde dahi ev sahibi avantajı ve bazı hakem yanlılığı biçimlerinin devam edebildiğini ortaya koyuyor. PubMed Central (PMC)
Yani teknoloji, toplumsal ilişkileri otomatik olarak eşitlemiyor. Sadece insanların karar verdiği yeni bir alan oluşturuyor.
Kültürel Pratikler: Futbolun Duygusu Nereye Gidiyor?
VAR’ın etkisi yalnızca hakem ve oyuncularla sınırlı değil. Taraftarın futbolu yaşama biçimi de değişiyor.
Gol olduğunda eskiden ilk refleksimiz sevinmekti. Şimdi bazen önce hakemin eline, ardından ekrana bakıyoruz. Golün gerçekten “gol” olup olmadığı birkaç saniye sonra kesinleşebiliyor.
320 futbol taraftarıyla yapılan bir araştırmada taraftarların VAR’ın doğruluğu ve adaleti konusunda genel olarak olumlu olduğu; ancak takımına güçlü biçimde bağlı taraftarların VAR’dan daha az memnun olabildiği bulundu. Bunun nedenlerinden biri, VAR’ın maç pozisyonları üzerine tartışma ve yorum yapma zevkini azaltabilmesi. ScienceDirect
Bu bana futbolun yalnızca kurallardan oluşmadığını hatırlatıyor. Futbol aynı zamanda bağırmak, itiraz etmek, hatırlamak, anlatmak ve yıllar sonra “O maçta hakem bizi doğramıştı” diyebilmektir.
Kilichalibranda ekibi adına, Futbolda varı kim buldu ile ilgili bu rehberi okuyup zaman ayırdığınız için teşekkürler.
Sonuç: VAR’ı Aslında Kim Buldu?
VAR’ı tek bir kişi bulmadı. Modern VAR’ın gelişiminde özellikle Hollanda’daki KNVB’nin Arbitrage 2.0 çalışmaları belirleyici oldu; ardından FIFA ve IFAB sistemi uluslararası futbolun parçası hâline getirdi. KNVB+1
Fakat VAR’ın asıl sosyolojik hikâyesi bundan daha büyük. Teknoloji, futbolun adalet arayışını güçlendirebilir; fakat adaletin ne olduğuna insanlar karar verir. Kamera görüntüsü, güç ilişkilerini, cinsiyet rollerini, ekonomik farklılıkları veya kültürel önyargıları tek başına ortadan kaldırmaz.
Belki de VAR’ın bize öğrettiği en önemli şey şu: Eşitsizlik yalnızca teknolojinin olmadığı yerde değil, teknolojinin nasıl kullanıldığı yerde de ortaya çıkabilir.
Peki siz bir maçta VAR kararını izlerken gerçekten daha adil bir futbolun parçası olduğunuzu mu hissediyorsunuz? Teknoloji hakemin otoritesini güçlendiriyor mu, yoksa azaltıyor mu? Kendi tribün, ekran başı ya da saha deneyiminizde VAR’ın futbolun duygusunu ve adalet algınızı nasıl değiştirdiğini hiç düşündünüz mü?